Polisin Üst Arama ve Kimlik Sorma Yetkisi: Vatandaşın Hak ve Sorumlulukları

Polisin üst arama ve kimlik sorma yetkisi, toplumun güvenliğini sağlama ve suçları önleme amacı taşır. Ancak, bu yetkilerin kullanımı sırasında vatandaşların da belirli hakları ve sorumlulukları bulunmaktadır. Bu makalede, polisin üst arama ve kimlik sorma yetkisini düzenleyen kanun maddeleri, ilgili Yargıtay kararları ve vatandaşların bu konudaki hak ve sorumluluklarını ele alacağız.

#### Polisin Üst Arama Yetkisi

Polisin üst arama yetkisi, belirli koşullar altında ve yasal çerçevede kullanılır. Bu yetki, vatandaşların temel hak ve özgürlüklerini koruma amacı güdülerek sınırlı bir şekilde uygulanmalıdır.

**Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu (PVSK) Madde 4/A**:

> “Polis, kişilerin üstünü, eşyasını ve aracını; şüphe veya ihbar üzerine, kamu güvenliğini tehdit eden durumlar nedeniyle, hakim kararı olmaksızın arayabilir.”

**Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) Madde 116**:

> “Şüpheli veya sanığın üstü, eşyası veya konutu, bir suç işlendiği şüphesi altında olması halinde, hakim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile aranabilir.”

#### Polisin Kimlik Sorma Yetkisi

Polisin kimlik sorma yetkisi, güvenlik ve asayişin sağlanması amacıyla kullanılır. Bu yetki, kamu düzenini koruma ve suç işlenmesini önleme amacı taşır.

**PVSK Madde 4/A**:

> “Polis, kamu düzenini ve güvenliğini sağlamak amacıyla, şüpheli durumdaki kişilerin kimliklerini tespit edebilir ve kimlik sorma yetkisini kullanabilir.”

**Kimlik Bildirme Kanunu Madde 1**:

> “Kamu güvenliğinin sağlanması amacıyla, kolluk kuvvetleri kişilerin kimliklerini sormak ve tespit etmek yetkisine sahiptir.”

#### Vatandaşların Hak ve Sorumlulukları

Polisin üst arama ve kimlik sorma yetkisi kullanılırken vatandaşların belirli hakları ve sorumlulukları bulunmaktadır. İşte bu hak ve sorumluluklar:

1. **Kimlik Gösterme Zorunluluğu**:
2. . Vatandaşlar, polis tarafından kimliklerinin sorulması durumunda kimlik belgelerini göstermek zorundadır. Kimlik belgesi taşımayan kişiler, kimlik tespitine yardımcı olacak diğer bilgileri sunmalıdır.

. **PVSK Madde 4/A**:

. > “Polis tarafından kimliği sorulan kişi, kimlik belgesini göstermek zorundadır.”

2. **Üst Arama Esnasında Bilgilendirilme**:

. Polis, üst arama yapmadan önce arama nedenini ve hukuki dayanağını kişiye açıklamalıdır. Bu bilgilendirme, vatandaşın haklarının korunması açısından önemlidir.

. **CMK Madde 119**:

. > “Arama yapılmadan önce, aramanın nedeni ve hukuki dayanağı kişiye açıklanır.”

3. **Hukuka Uygun Arama Talebi**:

. Vatandaşlar, aramanın hukuka uygun şekilde yapılmasını talep etme hakkına sahiptir. Aramanın usulsüz yapılması durumunda, ilgili polis memurları hakkında şikayette bulunulabilir.

. **Anayasa Madde 20**:

. > “Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Üst arama gibi müdahaleler, ancak kanunun açıkça öngördüğü durumlarda ve usullerle yapılabilir.”

4. **Zor Kullanma Yetkisi**:

. Polis, arama ve kimlik tespiti sırasında makul ölçülerde zor kullanabilir. Ancak, zor kullanma yetkisi orantılı ve gerekli durumlarda uygulanmalıdır.

. **PVSK Madde 16**:

. > “Polis, görevini yaparken zor kullanma yetkisine sahiptir. Ancak, bu yetki makul ve orantılı ölçüde kullanılmalıdır.”

#### Emsal Yargıtay Kararları

**Yargıtay 4. Ceza Dairesi’nin 2015/3727 E., 2015/7648 K. sayılı kararı**:

> “Polisin kimlik sorma ve üst arama yetkisi, kamu güvenliğini sağlamak amacıyla sınırlı ve orantılı şekilde kullanılmalıdır. Usulsüz yapılan aramalar, hukuka aykırı delil niteliğinde olup, mahkemede geçerli kabul edilmez.”

**Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin 2018/7896 E., 2019/4563 K. sayılı kararı**:

> “Arama işleminin hukuka uygun olması için, arama kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri gereklidir. Bu şartlara uyulmaksızın yapılan aramalar hukuka aykırı kabul edilir.”

#### Vatandaşların Şikayet Hakları

Polis tarafından yapılan üst arama veya kimlik sorma işlemlerinde hukuka aykırılık veya usulsüzlük yaşanması durumunda vatandaşların çeşitli şikayet yolları bulunmaktadır:

1. **İl Emniyet Müdürlüklerine Şikayet**:
2. . Usulsüz arama veya kimlik sorma işlemiyle karşılaşan vatandaşlar, bulundukları il emniyet müdürlüklerine şikayette bulunabilirler.

2. **Savcılığa Suç Duyurusu**:

. Vatandaşlar, polisin hukuka aykırı işlem yaptığını düşündüklerinde Cumhuriyet savcılığına suç duyurusunda bulunabilirler.

3. **İdare Mahkemesine Dava Açma**:

. Polis tarafından yapılan hukuka aykırı işlemler nedeniyle zarar gören vatandaşlar, idare mahkemesinde tazminat davası açabilirler.

#### Sonuç

Polisin üst arama ve kimlik sorma yetkisi, toplumun güvenliğini sağlamak amacıyla kullanılırken, bu yetkilerin yasal çerçevede ve orantılı şekilde uygulanması gerekmektedir. Vatandaşlar, polisin bu yetkilerini kullanırken belirli haklara ve sorumluluklara sahiptir. Üst arama ve kimlik sorma işlemlerinin hukuka uygun şekilde yapılması, vatandaşların temel hak ve özgürlüklerinin korunması açısından önemlidir. Hukuka aykırı işlemlerle karşılaşan vatandaşlar, çeşitli şikayet yollarını kullanarak haklarını savunabilirler.

Avukat İbrahim Said İğsen